Yöntem, etik ve veri kuralları

Bu sayfa, enstitünün kendi programında ve yaptırılan her çalışmada geçerli yöntem, etik ve veri kurallarını tek yerde toplar. Kurallar yayımlanmış belgelere bağlıdır: Ölçüm Çerçevesi (IRISP/2026/005) ve Anket Etiği ve Anonimleştirme Protokolü (IRISP/2026/002). Bir çalışma bu kurallardan saptığında sapma ve gerekçesi o çalışmanın yöntem ekinde yazılır.

Sayfa sürümlüdür. Her değişiklik tarih ve sürüm numarasıyla kaydedilir; önceki sürüm talep üzerine verilir.

Her araştırma sorusu aşağıdaki kavramlardan yalnız birini ölçer ve raporda hangisini ölçtüğü yazılır. Kavramlar aynı doğru–yanlış ölçeğine zorlanmaz; karşılaştırmanın uygun olmadığı yerde sınır açıkça belirtilir.

1. Algı — bir toplulukta paylaşılan kanı: bir durumun nasıl olduğuna dair yaygın inanç. Ölçüm: kişinin kendi kanısı ile çoğunluğun ne düşündüğüne ilişkin tahmini ayrı ayrı sorulur; ikisi arasındaki fark algılanan çoğunluk makasıdır.
2. Tutum — bir nesneye ilişkin değer yargısı: onaylama ya da onaylamama. Ölçüm: derecelendirme ölçeği. Tutum doğru ya da yanlış olamaz; kayıtla karşılaştırılmaz.
3. Güven — bir kuruma, kaynağa ya da kişiye dayanma istekliliği. Tutum ailesindendir; kurum hakkındaki olgusal bilgiyle karıştırılmaz ve ondan ayrı raporlanır.
4. Deneyim — kişinin kendi başına gelen olay. Ölçüm: bildirim. Kayıtla yan yana konabilir; kanıt yerine geçmez, kanıtın kişi düzeyindeki izidir.
5. Olgusal tahmin — doğrulanabilir bir büyüklüğe ilişkin sayısal kestirim. Ölçüm: tahmin sorusu. Karşılaştırma göstergesinin kaynağı, tarihi ve kapsamı her tabloda yazılır; gösterge yoksa tahmin makas hesabına girmez.
6. Algı makası — algılanan ile ölçülen ya da kayıtlı olan arasındaki fark. Yalnız olgusal tahmin ve algılanan çoğunluk sorularında hesaplanır; tutum ve güven için makas yoktur.

Kavram tanımları ve ölçüm yaklaşımı aşağıdaki kaynaklara yaslanır; enstitünün kendi belgelerine atıf tek başına yeterli sayılmaz. Her kaynak künyesi tek tek doğrulanmıştır.

1. Lippmann, W. (1922). Public Opinion. Harcourt, Brace. — kamusal algı ile olgu arasındaki mesafe.
2. Ross, L., Greene, D. ve House, P. (1977). The “false consensus effect”: An egocentric bias in social perception and attribution processes. Journal of Experimental Social Psychology, 13(3), 279–301. — algılanan çoğunluk.
3. Noelle-Neumann, E. (1974). The spiral of silence: A theory of public opinion. Journal of Communication, 24(2), 43–51. — çoğunluk algısının davranışa etkisi.
4. Prentice, D. A. ve Miller, D. T. (1993). Pluralistic ignorance and alcohol use on campus. Journal of Personality and Social Psychology, 64(2), 243–256. — çoğulcu bilgisizlik.
5. Zaller, J. R. (1992). The Nature and Origins of Mass Opinion. Cambridge University Press. — tutum ve kanının oluşumu.
6. Duffy, B. (2018). The Perils of Perception: Why We’re Wrong About Nearly Everything. Atlantic Books. — olgusal tahmin makasları.
7. Groves, R. M., Fowler, F. J., Couper, M. P., Lepkowski, J. M., Singer, E. ve Tourangeau, R. (2009). Survey Methodology (2. bs.). Wiley. — örnekleme, ölçüm hatası, ağırlıklandırma.
8. AAPOR. Code of Professional Ethics and Practices; Best Practices for Survey Research. — mesleki ölçüt; üyelik ya da sertifika anlamına gelmez.

Her ölçüm, aşağıdaki başlıkları taşıyan bir yöntem ekiyle yayımlanır; eki olmayan sonuç yayımlanmaz. İlk doldurulmuş ek, ilk ölçüm turunun raporuyla birlikte çıkar (2026 son çeyrek).

1. Araştırma evreni ve kapsam (ülke, yaş, dil)
2. Örnekleme çerçevesi, yöntemi ve büyüklüğü; ulaşılamayan kesimler
3. Veri toplama biçimi, tarihleri ve alan kuruluşu
4. Soru formunun tam metni ve çeviri protokolü
5. Pilot çalışma ve yapılan değişiklikler
6. Ağırlıklandırma değişkenleri ve kaynağı
7. Kalite kontrolleri: tutarlılık, süre, tekrar görüşme
8. Belirsizlik ölçüsü ve dayandığı varsayımlar
9. Sınırlılıklar ve karşılaştırmanın uygun olmadığı durumlar
10. Yapay zekâ kullanıldıysa görevi, sınırı ve insan denetimi

Kayıtlar toplama anında kimliksizleştirilir: doğrudan tanımlayıcılar kayıttan ayrılır, kayıt bir kodla tutulur. Kod ile kimliği eşleyen anahtar ayrı bir ortamda saklanır; erişimi veri sorumlusunun yazılı olarak yetkilendirdiği kişilerle sınırlıdır ve her erişim kaydedilir.

Anahtar, alan çalışmasının kapanışını izleyen doksan gün içinde imha edilir. Anahtar dururken veri anonim değil, takma adlıdır ve öyle adlandırılır. İmha tek başına yeterli sayılmaz: yaş, yerleşim, meslek gibi dolaylı tanımlayıcılar yeniden kimliklendirme riski açısından değerlendirilir ve gerekirse kabalaştırılır.

Kişi düzeyindeki kayıt hiçbir koşulda enstitü dışına çıkmaz — ne kamuoyuna, ne yaptırana.

Üç süreç birbirinden ayrıdır ve onay alınırken üçü de katılımcıya söylenir.

Katılımı bırakma: görüşme sırasında her an, gerekçesiz. Katılımcı isterse o ana kadarki yanıtlar silinir.

Rızayı geri çekme: anahtar imha edilene kadar mümkündür. Talep, katılımcıya verilen kod ya da görüşme tarihi ile eşlenir ve kayıt silinir. Anahtar imha edildikten sonra kayıt kimseyle eşlenemeyeceği için geri çekme uygulanamaz.

Kaydı bulup silme talebi aynı sınıra tabidir. Teknik olanaklarla çelişen bir vaat verilmez; “her an geri çekilebilir” ifadesi yalnız anahtar döneminde geçerlidir.

Her yayın künyesinde inceleme durumu üç etiketten biriyle yazılır: Kurum içi inceleme (bilim kurulu, yayından önce); Dış hakemlik (adlandırılmış dış inceleyici, yalnız gerçekleştiğinde); Değerlendirilmemiş (çalışma kâğıtları ve kurul atanmadan önce yayımlanan belgeler). Yapılmamış inceleme iddia edilmez.

İnceleyicileri bilim kurulu seçer. Bir incelemeyi etkileyebilecek bağı olan üye çekilir; çekilme kayda geçer.

Önemli bir hata saptandığında yayının künyesine tarihli bir düzeltme notu ve yeni sürüm numarası girer; önceki sürüm erişilebilir kalır. Bugüne kadar yayımlanan belgeler, bilim kurulu henüz atanmadığından, değerlendirilmemiş sayılır ve künyelerinde öyle yazar.

Enstitünün kendi programı açık erişimdir: rapor, yöntem eki ve toplulaştırılmış veri birlikte yayımlanır.

Yaptırılan çalışmada bulgu yaptırana aittir ve onun izni olmadan yayımlanmaz. Yaptıran bulguyu kamuya açıkladığında yöntem eki ve yaptıranın kimliği de erişilebilir kılınır; bu koşul sözleşmede yer alır. Aynı ölçüm çerçevesi ve aynı etik protokolü geçerlidir; yayımlanmış protokolden sapma isteyen ya da sonucu önceden belirlenmiş çalışma üstlenilmez.

Her çalışmayla birlikte paylaşılır: toplulaştırılmış tablolar, soru formu, veri sözlüğü ve analiz kodu. Paylaşılan her paket sürüm numarası ve kullanım koşulu taşır; toplulaştırılmış tablolar açık lisansla (CC BY 4.0) verilir.

Mikroveri için erişim düzeyi, yeniden kimliklendirme riski değerlendirilerek belirlenir ve gerekçesiyle yazılır: açık (kabalaştırılmış), başvuruyla (araştırmacılar için, kullanım sözleşmesiyle) ya da paylaşılmaz (risk yüksekse). Kişisel veri hiçbir düzeyde açık erişime bırakılmaz.

Veri yokken boş bir veri alanı yayımlanmaz; ilk paket ilk ölçüm turunun raporuyla birlikte gelir.